23 آبان روز جهاني ديابت


از سال 1991میلادی، 14 نوامبر برابر با 23 آبان ماه (سالروز تولد دکتر فردریک بانتینگ پزشک کانادائی که همراه دکتر چارلز بست انسولین را کشف کرد) روز جهانی دیابت نامگذاری شد. در کشورمان نیز 17 سال است که این روز با همکاری وزارت بهداشت،...

23 آبان روز جهاني ديابت

از سال 1991میلادی، 14 نوامبر برابر با 23 آبان ماه (سالروز تولد دکتر فردریک بانتینگ پزشک کانادائی که همراه دکتر چارلز بست انسولین را کشف کرد) روز جهانی دیابت نامگذاری شد. در کشورمان نیز 17 سال است که این روز با همکاری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، دانشگاههای علوم پزشکی سراسر کشور، انجمن متخصصین غدد درونریز و متابولیسم و سایر انجمنهای تخصصی، شهرداریها و علاقمندان به بهبود روند درمان دیابت مراسم روز جهانی دیابت برگزار میشود.

دیابت یك اختلال در سوخت و ساز (متابولیسم) بدن است كه در آن یا انسولین به مقدار كافی در بدن وجود ندارد و یا انسولین موجود قادر نیست تا وظیفه خود را به درستی انجام دهد و در نتیجه به علت وجود مقاومت در برابر آن، قند خون بالا مي‌رود. انسولین هورمونی است كه توسط سلول‌های "بتا"واقع در پانكراس ترشح می‌شود و وظیفه اصلی آن كاهش قند خون است. پانكراس نیز یكی از غدد دستگاه گوارش است كه در پشت معده قرار دارد بالا بودن قند خون در دراز مدت باعث بروز عوارض در سیستم قلب و عروق، كلیه‌ها، چشم و سلسله اعصاب می‌گردد

مهمترين انواع ديابت عبارتند از:

1- ديابت نوع يك

2- ديابت نوع دو

ديابت نوع 1:

كه در گذشته ”ديابت وابسته به انسولين“ ناميده مي‌شد و هر سني را دربر مي‌گيرد اما در كودكان و جوانان شايع‌تر است. بدن افراد مبتلا به ديابت نوع 1 قادر به توليد انسولين كافي نمي‌باشد. لذا، براي كنترل قند خونشان نيازمند انسولين تزريقي هستند. عدم دسترسي به انسولين در افراد مبتلا به ديابت نوع 1 موجب مرگ و مير ايشان مي‌شود.

ديابت نوع 2:

كه در گذشته به آن ”ديابت غير وابسته به انسولين“ گفته مي‌شد. در افراد ميان سال به بالا بخصوص افراد داراي اضافه وزن، شايع است. با توجه به پديدة رو به افزايش چاقي و كم تحركي در افراد جوان، ديابت نوع 2 هميشه به انسولين نياز ندارند و غالباً مي‌توانند ديابت خود را با تغذية صحيح و كاهش وزن و فعاليت بدني كنترل نمايند. اما ممكن است به دارو نيز نياز داشته باشند. ديابت نوع 2 تقريباً 95 -90 درصد كل ديابتي‌ها را دربر مي‌گيرد.

علائم بيماري:

شروع ديابت نوع 1 بسيار ناگهاني و ناراحت كننده است، كه مي‌تواند علائم ذيل را به دنبال داشته باشد.

1- تكرر ادرار

2- تشنگي و خشكي دهان به طور غيرطبيعي

3- خستگي مفرط يا كمبود انرژي

4- گرسنگي مداوم

5- كاهش ناگهاني وزن

6- تاري ديد

7- عفونت‌هاي مكرر

شروع ديابت نوع 2 تدريجي است بنابراين تشخيص بيماري كار بسيار دشواري است. به هر حال علائم ديابت نوع 1 بصورت خفيف‌ تر ممكن است در مبتلايان به ديابت نوع 2 نيز وجود داشته باشد.

در برخي افراد مبتلا به ديابت نوع 2 هيچ گونه علائم زودرس بيماري ديده نمي شود و ممكن است سال‌ها پس از ابتلا، تشخيص داده نشود. نيمي از اين افراد در زمان تشخيص دچار عوارض مختلف ديابت هستند.

با وجود اينكه تاكنون ديابت درمان قطعي نيافته ولي راه‌هاي مؤثري براي كنترل آن وجود دارد. به كمك درمان‌هاي مناسب دارويي و آموزش‌هاي صحيح در كنار داشتن شيوة صحيح زندگي، يك فرد ديابتي مي‌تواند همانند ساير افراد جامعه به زندگي فعال خود ادامه و خطر ايجاد عوارض ديابت را كاهش دهد.

عوارض ديابت 

عوارض زود رس

1- كتواسیدوز یا كمی دیابتی: یك اختلال مربوط به سوخت و ساز است كه در اثر افزایش میزان قند خون همراه با استون ایجاد مي‌شود كه سبب گیجی، سستی و بي‌حالی، احساس تشنگی شدید، خستگی و تنگی نفس شده و همچنین در بعضی موارد با اغماء همراه است كه در صورت عدم درمان ممكن است منجر به مرگ فرد شود.

2- عفونت‌های مكرر: هنگامی كه قند خون بالا باشد بدن نمي‌تواند در مقابل عفونت از خود عكس‌العمل نشان دهد و دفاع كند.

3- كاهش وزن: در این حالت بدن به جای مصرف گلوكز، از پروتئین‌ها و چربي‌ها استفاده كرده كه این امر باعث كاهش وزن مي‌شود.

عوارض دیررس

1- عارضه چشمی: كه ممكن است به نابینایی كامل ختم شود.

2- نفروپاتی(بیماری كلیه): كه ممكن است باعث از كارافتادگی كامل كلیه‌ها شود.

3- نوروپاتی (آسیب دیدگی اعصاب): در صورت همراه شدن با مشكلات گردش خون ممكن است موجب ایجاد زخم در پاها و نیز قانقاریا شود كه در نهایت به قطع عضو مي‌انجامد.

4- بیماری قلبی- عروقی: كه بر روی قلب و رگهی خونی اثر مي‌گذارد و یا ممكن است به سكته‌هی قلبی (منجر به حمله قلبی) سكته مغزی (یكی از علل اساسی ناتوانی و مرگ در افراد دیابتی) منجر شود.

- توصیه های تغذیه ای برای بیماران مبتلا به بیماری قند(دیابت):

 1) در هر وعده غذایی از مواد قندی(کربوهیدراتهای) مرکب استفاده کنید.غذاهای نشاسته ای مانند نان (ترجیحاً نان سبوس دار مانند سنگک،بربری وتافتون ) غلات،سیب زمینی وبرنج حاوی کربوهیدراتهای مرکب است.

2) مصرف بی رویه قند وشکر وغذاهای حاوی آنها(مثل شیرینی،بیسکویت،مربا،نوشابه، آدامس و...) در بیماران دیابتی ممنوع است. نتایج پژوهش ها نشان داده است که مصرف مقادیر نسبتاً کم قند وشکر مشکلی در دیابت ایجاد نخواهد کرد خصوصاً اگر به طور همزمان با غذاهای حاوی فیبر محلول مصرف شود.

 3) وعده های غذایی باید به طور منظم ودر ساعات مقرر مصرف شود. تغییر ساعت صرف غذا سبب نوسان قند خون می گردد که در بیماران دیابتی مشکلات فراوانی را ایجاد می کند.

4) توصیه می شود که مصرف غذاهای روزانه در سه وعده اصلی(صبحانه،ناهار وشام) ودو میان وعده (بین صبحانه وناهار،ناهار وشام) تقسیم گردد. همچنین می توان وعده کوچکی را قبل از خواب اختصاص داد.

 5) مصرف حبوبات (نخود، عدس و لوبیا) در برنامه غذایی توصیه می شود. فیبر موجود در این غذاها باعث کنترل بهتر قند خون می گردد.

 6) از مصرف غذاهای پر چرب وسرخ کرده بپرهیزید وغذاها را بیشتر به شکل آب پز ویا کبابی مصرف کنید.

7) روغن مصرفی باید حتماً از نوع نباتی باشد. بهتر است که از روغنهای نباتی مثل روغن آفتاب گردان، سویا،ذرت وامثالهم استفاده شود.

8) از گوشتهای کم چرب ومرغ وماهی بدون پوست در غذاهای خود استفاده نماید.

9) مصرف تخم مرغ حداکثر سه روز در هفته باشد.

10) میوه جات وسبزی جات را به شکل تازه مصرف کنید. ویتامین ثC موجود در میوه جات وسبزیجات تازه، کمک شایانی به کنترل قند خون می نماید .

11) سالاد وسبزیجات را بدون سس ویا چاشنی هایی نظیر لیمو ترش یا نارنج مصرف نمایید.

 12) حتی المقدور از مرکبات در بین میوه های مصرفی خود استفاده کنید

 13) میوه های خیلی شیرین مثل انگور شیرین ،خربزه، موز،انجیر وخرما مصرف نکنید.

پنج اصل در كنترل ديابت

-          آموزش

-          تغذیه

-          ورزش

-          داروها

-          اندازه گیری شخصی قند خون

» آموزش

امروزه دیگر شکی باقی نمانده است که افراد دیابتی تنها در صورتی موفق به کنترل دیابت خود خواهند شد که در مورد اصول پایۀ درمان دیابت که در ادامه خواهند آمد، آموزشهای لازم را دیده باشند. در واقع آموزش را می توان به طور قطع به عنوان مهمترین پایۀ درمان دیابت به حساب آورد.

   » تغذیه

شاید بیشترین نگرانی و سؤال افراد دیابتی به حق مربوط به نوع تغذیۀ آنها باشد. تغذیۀ صحیح نه تنها به کنترل بهتر قند خون (مخصوصا قند خون 2 ساعت بعد از غذا) بلکه به کم کردن وزن یا حفظ وزن طبیعی و نیز کنترل چربی و فشار خون کمک قابل توجهی می کند. نکتۀ قابل توجه این است که تغذیۀ صحیح هم برای پیشگیری و هم درمان دیابت مؤثر می باشد.

  » ورزش

کمترین اثر مثبت ورزش در افراد دیابتی کاهش قند خون در کوتاه مدت است. ولی ورزش اثرات بسیار مفید دیگری نیز دارد از جمله کاهش مقاومت بدن به انسولین که در نتیجه آن عملکرد انسولین در بدن و قند خون در دراز مدت نیز بسیار بهتر کنترل می شوند. ورزش (مخصوصا ورزشهای هوازی) همچنین باعث تقویت دستگاه قلب و گردش خون می گردد که در افراد دیابتی از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. ورزش نیز همانند تغذیه در پیشگیری از دیابت بسیار تأثیر دارد.

  » داروها

داروها در جای خود اهمیت بسیار زیادی در درمان دیابت دارند ولی نباید فراموش کرد که درمانهای غیر دارویی از جمله ورزش و رژیم غذایی نیز باید همزمان با مصرف داروها انجام شوند تا درمان به شکل مطلوبتری صورت پذیرد. البته داروها نیز با افزایش دادن ترشح انسولین از لوزالمعده و نیز کاهش مقاومت به انسولین به کنترل قند خون کمک می کنند.

اندازه گیری شخصی قند خون: اهمیت اندازه گیری قند خون با دستگاه در منزل را شاید بتوان به سرعت شمار ماشین تشبیه کرد. اگر ماشینی سرعت شمار نداشته باشد تنها باید با تکیه بر حس شخصی و تا حدی تجربه رانندگی کرد که صد البته کاری بسیار خطرناک است. بدون اندازه گیری شخصی قند خون شما نمی توانید از اثر غذاها و یا ورزشهای مختلف بر روی قند خونتان با خبر شوید و به همین خاطر نوسانات قند خون در شما بیشتر خواهد بود. بر عکس، اگر این اندازه گیری با آموزشهای لازم همراه شود نه تنها این نوسانات، بلکه معدل قند خون (آزمایش هموگلوبین A1C) را نیز به طور چشمگیری کاهش خواهد داد.

  » اندازه گیری شخصی قند خون

اهمیت اندازه گیری قند خون با دستگاه در منزل را شاید بتوان به سرعت شمار ماشین تشبیه کرد. اگر ماشینی سرعت شمار نداشته باشد تنها باید با تکیه بر حس شخصی و تا حدی تجربه رانندگی کرد که صد البته کاری بسیار خطرناک است. بدون اندازه گیری شخصی قند خون شما نمی توانید از اثر غذاها و یا ورزشهای مختلف بر روی قند خونتان با خبر شوید و به همین خاطر نوسانات قند خون در شما بیشتر خواهد بود. بر عکس این اندازه گیری به شرطی که با آموزشهای لازم همراه شود نه تنها این نوسانات، بلکه معدل قند خون  را نیز به طور چشمگیری کاهش خواهد داد.

اسماعيلي – كارشناس واحد پيشگيري از بيماريها مركز بهداشت شهرستان چالوس